In december 2025 werd het overlijden van Kiriko Nananan officieel gecommuniceerd. Met een jaar vertraging. De precieze omstandigheden van haar overlijden blijven onduidelijk, maar één ding is volkomen helder: het oeuvre dat de, bij haar dood slechts 52 jaar oude, mangaka tussen 1993 en 2006 bijeen tekende blijft uitermate relevant, zowel inhoudelijk als vormelijk.
Kiriko Nananan heeft een uniek talent voor understatement, zo merkt ook de Amerikaanse stripcriticus Chris Mautner op. Visueel mag haar werk bedrieglijk kalm lijken, maar bij nadere beschouwing komen al snel de rauwe, pijnlijke emoties aan het licht, die net onder de oppervlakte liggen.
De kunstenares met het pseudoniem Kiriko Nananan (14 december 1972 - 25 december 2024) groeide op in een provinciestad dichtbij de Japanse zee. Na haar middelbare studies, begin jaren 1990, trok ze naar Tokyo om een kunstopleiding te volgen.
In die periode kende de Japanse strip een ongekende kwantitatieve bloei. Hoewel de Japanse mangamarkt na 1995 over haar historisch hoogtepunt heen was, bleef ze de grootste ter wereld. Al die tijd wist ze ook meisjes en jonge vrouwen van aangepaste lectuur te voorzien, twee doelpublieken die door de westerse strip amper bediend werden. Het waren dan ook de josei manga (voor volwassen vrouwen) van Kyôko Okazaki (o.a. Pink) waardoor de jonge Kiriko Nananan sterk beïnvloed werd. Ook de ‘persoonlijke manga’ van Yoshiharu Tsuge en Seiichi Hayashi bleken belangrijk. Nananan zou in haar werk beide invloeden op een heel eigen manier combineren.
Behalve in haar thuisland genoot Nananan vooral ook artistieke erkenning in Frankrijk en in Franstalig België waar het merendeel van haar oeuvre door Sakka, een imprint van Casterman, werd vertaald. Aangezien er nooit iets in het Nederlands werd uitgegeven, zullen we hier de titels van de Franse edities gebruiken.
Debuteren in alle vrijheid
Nog tijdens haar kunstopleiding liep Nananan de deuren van een aantal uitgevers plat. Haar eerste verhaal, Hole, verscheen in Garo in 1993. In een interview uit 2004 met Benoît Peeters voor een documentaire op Arte vertelde ze daarover dat Garo het enige tijdschrift was waar niets van tevoren vaststond: “Het aantal pagina's, de inhoud, de stijl, alles werd aan de auteur overgelaten. En het was door deze vrijheid te ervaren dat ik mijn persoonlijke smaak kon ontdekken. Als ik bij een meer sturende uitgeverij was begonnen, denk ik niet dat ik nu zou zijn waar ik ben.”
Het zopas verschenen themanummer ‘Nananan’ van het Japanse cultuurmagazine Eureka bevestigt dat zij in die beginperiode ook voor erotische tijdschriften zoals Daisuki werkte.
Deze manga werden pas meer dan tien jaar later in Amours blessantes verzameld, zonder evenwel enige vermelding van hun oorspronkelijke publicatie.
In 1996 verscheen in Japan wel al Water, een eerste selectie van 18 vroege kortverhalen uit de alternatieve mangabladen Garo en Comic-Are! Het is zonder twijfel Nananans meest experimentele verzameling. Het intrigerende Kuchizuke, één van de kortverhalen uit Garo die de selectie van de auteur haalde, was trouwens het eerste dat vertaald werd in het Engels en verscheen in Sake Jock, een door Fantagraphics verzorgde bloemlezing van Japanse undergroundstrips.
Drie lange liefdesverhalen
Na haar start in alternatieve mangabladen, kon Nananan aan de slag in meer mainstream magazines met grote oplages. In die nieuwe context maakte ze haar eerste lange verhaal Blue, dat in 1996 als een vervolgstrip werd gepubliceerd, maar dat ze helemaal hertekende voor de tankoubon uitgave. Het speelt zich af in de regio waar Nananan zelf opgroeide en is gebaseerd op een relatie die ze destijds had met een ander meisje. Naar eigen zeggen wist ze toen al dat ze er ooit een manga over zou maken.
De 230 pagina’s vertellen over twee laatstejaars schoolmeisjes op een scharniermoment in hun leven. Hoewel beiden ook heteroseksuele relaties hebben, ontstaat er een verhouding tussen de twee. Doordat ze hetzelfde schoolplunje dragen, lijken ze sterk op elkaar, ook al omdat ze elkaars haartooi en rol binnen hun relatie in de loop van de vertelling overnemen.
Nananans tweede lange verhaal, Everyday (1997), stelt een onevenwichtige relatie van een jong koppel centraal, waarbij de werkschuwe vent dagdroomt over een muziekcarrière, terwijl zijn partner er een dubbele baan (zelfs prostitutie) op na houdt om de eindjes aan elkaar te knopen. Ondertussen worstelt de ongelukkige vrouw met de herinnering aan haar ex die haar tot een abortus dwong.
Het derde en laatste lange verhaal, Strawberry shortcakes (2002) telt niet alleen zo’n honderd pagina’s meer dan de vorige twee oneshots, het is ook complexer van vertelling. Het schetst de liefdesperikelen van vier jonge vrouwen in Tokyo, over een periode van enkele weken. Afwisselend per hoofdstuk volgen we één van de vier protagonisten. De alternerende vertelling van dit ensembledrama nodigt de lezer uit om mogelijke overeenkomsten tussen die vier verhaallijnen te zoeken.
Nadien publiceerde Nanana in het josei blad Feel Young tot 2006 nog kortverhalen, die opgenomen werden in de boekuitgave Rouge bonbon.
De kijk van een jonge Japanse
In de jaren 1990 kende Japan grote sociale verschuivingen. Door de afkalving van het traditionele rollenpatroon, en omdat jonge vrouwen een carrière boven huwelijk en kind begonnen te verkiezen, waren er steeds meer singles. De aanzet tot deze maatschappelijke evoluties was al merkbaar in de toenmalige josei manga van figuren als Erica Sakurazawa, Q-ta Minami en Moyoco Anno, die braken met de conventies van de romantische manga.
Nananans verhalen waren geïnspireerd door eigen ervaringen zonder expliciet autobiografisch te worden. Aan Benoît Peeters vertelde ze dat ze verhalen schreef die slechts gedeeltelijk fictief zijn: “In de gevoelens van de personages en in de tekst, schrijf ik wat ik denk. In de zinnen verwerk ik wat ik zelf heb gevoeld. Maar om deze elementen te laten opvallen in de verhaallijn, voeg ik fictieve elementen toe.”
Concreet vertelt Kiriko Nananan haar verhalen vanuit het specifieke perspectief van jonge Japanse vrouwen, die in het grootstedelijke Japan het traditionele rollenpatroon deels achter zich gelaten hebben, maar die ook moeite hebben om een bevredigende plaats te vinden op professioneel én op relationeel vlak. Haar protagonisten hebben vaak hoge verwachtingen, maar hun barre realiteit zorgt voor frustraties en onvervulde verlangens. Soms is er plaats voor humor. Een personage uit Strawberry shortcakes bedenkt dat ze beter eerst handzalf had gesmeerd vooraleer zich te vingeren.
De teneur in Nananans manga is er echter vooral één van melancholie en lijden: onevenwichtige vriendschappen, afgewezen liefdes, abortussen, eetstoornissen, eenzaamheid, verdriet… Het openingscitaat in Strawberry shortcakes kan voor veel van haar vrouwelijke protagonisten gelden: “Ondanks de schijn zijn we diep vanbinnen net als aardbeiengebakjes: mooi, kwetsbaar en zoet. Ooit zullen jullie het begrijpen, stelletje idioten.”
Het is vooral door middel van interne monologen dat de lezer toegang krijgt tot de diepste gedachten, gevoelens en ervaringen van de vrouwen die Nananan portretteert. Deze stemmen in het hoofd staan veelal in een wit of zwart plaatje, soms ook buiten de kaderlijnen, en soms worden ze zelfs bovenop stadsbeelden geplaatst.
Echte happy ends moet je bij Nananan niet verwachten. Wel maken haar jonge protagonisten een evolutie door en komen ze tot een bepaald inzicht, waardoor ze in het beste geval toch iets steviger in hun schoenen komen te staan.
Meeleven met deze personages is niet altijd vanzelfsprekend omdat hun keuzes soms weinig beredeneerd of moreel dubieus lijken. Genieten van Kiriko Nananans gestileerde tekenwerk vergt echter geen enkele moeite.
Bronnen
ユリイカ (Eureka) N° 849, vol 58-5, mei 2026, themanummer Kiriko Nananan.
Pascal Lefèvre (2006) ‘Overlooked by comic experts: The artistic potential of manga as revealed by a close reading of Nananan Kiriko’s Kuchizuke.’ Mitteldeutsche Studien zu Ostasien, N° 11, 2006, p. 177-190.
Chris Mautner (2010) ‘Collect this now! Sweet Cream and Red Strawberries.’ CBR, 19 Nov 2010.
Benoît Peeters (2009) ‘Entretien avec Kiriko Nananan’, EESI, 2009.